Piri Reis'in Haritası
1513'te Gelibolu'da bir denizci, ceylan derisine bir dünya haritası çizer. Haritayı, aralarında Kolomb'un bugün kayıp bir haritasının da bulunduğu yirmi kadar kaynaktan birleştirir. Sonra harita dört yüz yıl unutulur; 1929'da Topkapı Sarayı'nın kütüphanesinde yeniden ortaya çıkar.
Perdeler
- I. PerdeGelibolulu Denizci
- II. PerdeYirmi Haritadan Biri
- III. PerdeSaray Rafındaki Parça
I. Perde · Gelibolulu Denizci
On beşinci yüzyılın sonunda Gelibolu, Osmanlı'nın denize açılan kapısıydı. Tersaneleri, kadırgaları, kıyıda ağ ören balıkçıları vardı. Piri, bu kasabada, büyük ihtimalle 1465 ile 1470 arasında doğdu. Tarih onu Piri Reis diye anacaktı.
Henüz gençken amcasının gemisine bindi. Amcası Kemal Reis, Akdeniz'in en tanınmış denizcilerinden biriydi. Yıllarca İspanya kıyılarından Kuzey Afrika'ya, Sicilya'dan Ege adalarına kadar dolaştılar. Endülüs'ten kaçmak zorunda kalan Müslümanları Kuzey Afrika kıyılarına taşıdıkları seferler de bu yıllara düşer.
Piri bu denizlerde bir şey öğrendi: Harita, hayatta kalmak demekti. Hangi koyda tatlı su vardı, hangi burnun ardında kayalık uzanıyordu, hangi limanda rüzgâr gemiyi kıyıya vururdu. Bunları bilen kaptan yaşar, bilmeyen batardı.
1495 civarında Kemal Reis Osmanlı donanmasına katıldı, Piri de onunla. Venedik'le savaşın patlak verdiği 1499'da Mora kıyılarındaki çarpışmalarda bulundular. Osmanlı donanması bu çarpışmalardan galip çıktı; Akdeniz'de artık hesaba katılması gereken bir deniz gücüydü.
Kemal Reis 1510'da bir fırtınada gemisiyle birlikte battı. Piri Gelibolu'ya döndü. Yanında yıllar boyunca biriktirdiği notlar, eskizler ve limanlarda topladığı haritalar vardı.
Şimdi sıra gördüklerini çizmeye gelmişti.
Kaynakça
Kitap
Soucek, Svat. Piri Reis and Turkish Mapmaking after Columbus: The Khalili Portolan Atlas. Studies in the Khalili Collection 2. Londra: The Nour Foundation / Azimuth Editions; Oxford: Oxford University Press, 1996 (ilk baskı 1992).
Kitap
McIntosh, Gregory C. The Piri Reis Map of 1513. Athens, GA: University of Georgia Press, 2000.
Kitap
Pîrî Reis. Kitâb-ı Bahriye (1521; genişletilmiş telif 1526). Haz. Ertuğrul Zekâi Ökte. 4 cilt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı; İstanbul: Tarihî Araştırmalar ve Dokümantasyon Merkezleri Kurma ve Geliştirme Vakfı İstanbul Araştırma Merkezi, 1988–1991.
Makale
Bostan, İdris. “Pîrî Reis.” TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34, s. 283–285. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2007.
Makale
Kahle, Paul. “A Lost Map of Columbus.” Geographical Review 23, sy. 4 (1933): 621–638.
Kitap
Akçura, Yusuf. Piri Reis Haritası Hakkında İzahname (Almanca, Fransızca ve İngilizce çevirileriyle). Türk Tarihi Araştırma Kurumu Yayınları 1. İstanbul: Devlet Basımevi, 1935.
Kitap
Deissmann, Adolf. Forschungen und Funde im Serai: Mit einem Verzeichnis der nichtislamischen Handschriften im Topkapu Serai zu Istanbul. Berlin/Leipzig: Walter de Gruyter, 1933.
Editör notu
Piri Reis'in doğum yılı kesin değildir; kaynaklar 1465 ile 1470 arasını verir. Kemal Reis'in ölümü bazı kaynaklarda 1511 diye geçer; burada TDV İslâm Ansiklopedisi'nin verdiği 1510 (Recep 916) esas alındı. Haritanın Yavuz Sultan Selim'e 1517'de Mısır'da sunulduğu bilgisi Piri Reis'in Kitâb-ı Bahriye'deki kendi anlatımına dayanır. Haritanın 1929'daki bulunuşu kaynaklarda farklı kişilere atfedilir: Türk Tarihi Araştırma Kurumu'nun (bugünkü Türk Tarih Kurumu) 1935 izahnamesi Müzeler Müdürü Halil Edhem'i, Batılı kaynakların çoğu Gustav Adolf Deissmann'ı anar. Deissmann'ın 1933'teki kendi anlatımına göre, onun isteği üzerine saraydaki haritaları aratan Halil Edhem, 9 Ekim 1929'da içinde bu haritanın da bulunduğu bir tomarı ona teslim etti. Haritayı Piri Reis'in Selim'e sunduğu harita olarak tanıyan ve Kolomb'un kayıp bir haritasına dayandığını gösteren, şarkiyatçı Paul Kahle oldu. Haritanın Antarktika'yı gösterdiği iddiasını akademik çalışmalar desteklemez; güneyde doğuya kıvrılan kıyı, Güney Amerika kıyısının parşömene sığdırılmak için bükülmüş ve tahminle uzatılmış devamı olarak açıklanır.
Yapay zekâ ile yazıldı · kaynaklarla doğrulandı
Bu hikâyenin taslağını yapay zekâ yazdı; yayımlanmadan önce kaynaklarıyla karşılaştırılarak doğrulandı.