Justinianus Vebası
541 yazında Nil deltasındaki Pelusium limanında ölümcül bir hastalık baş gösterir ve kıyı boyunca yayılır. 542 baharında Konstantinopolis'e ulaşır; tarihçi Prokopios, ölülere mezar yetmeyen günleri ve İmparator Justinianus'un da hastalandığını yazar. Salgın iki yüz yıl boyunca defalarca geri döner; nedeninin veba bakterisi olduğunu bugün eski iskeletlerden çıkarılan DNA doğrular.
Perdeler
- I. PerdePelusium'dan Gelen
- II. PerdeDört Ay
- III. PerdeDişlerdeki İz
I. Perde · Pelusium'dan Gelen
541 yazında, Nil deltasının doğu ucundaki liman şehri Pelusium'da ölümcül bir hastalık baş gösterdi. Kısa sürede kıyı boyunca yayıldı: Doğuda Gazze'ye, batıda İskenderiye'ye ulaştı.
Doğu Roma'yı o yıllarda İmparator Justinianus yönetiyordu. İmparatorluk zaten zor günlerdeydi. Bir yıl önce Sasani hükümdarı Hüsrev, Doğu Akdeniz'in en büyük şehirlerinden Antakya'yı ele geçirmişti.
Salgının en tanınmış tanıklarından biri, Filistin'deki Kayseriye'den Prokopios'tur. Yıllarca Belisarios'un ordularında, komutanın danışmanı olarak bulunmuş bir tarihçiydi. Savaşları anlattığı eserinde salgının yolunu da yazdı. Ona göre hastalık Pelusium'dan Mısır'ın geri kalanına ve Filistin'e, oradan da bütün dünyaya yayıldı. Prokopios bir şeye daha dikkat etti: Hastalık hep kıyıdan başlıyor, sonra iç bölgelere yürüyordu.
Süryanice yazan bir din adamı olan Efesli Yuhanna, salgın geldiğinde Filistin'deydi. Sonra karadan, Suriye ve Anadolu üzerinden başkente doğru yol aldı. Salgın da onunla aynı yönde ilerliyordu. Yuhanna, Suriye'den Trakya'ya kadar geçtiği her yerde ekinlerin tarlada olgunlaşıp beklediğini, ama biçecek kimse kalmadığını yazar.
Kimse bu hastalığa neyin yol açtığını bilmiyordu. Hastalığın etkeni olan bakteriyi ancak 1894'te Alexandre Yersin bulacak, 1898'de de Paul-Louis Simond bu bakterinin fare pireleriyle taşındığını gösterecekti.
Sıradaki durak, imparatorluğun başkenti Konstantinopolis'ti.
Kaynakça
Kitap
Procopius. History of the Wars, Books I and II. Çev. H. B. Dewing. Loeb Classical Library 48. Londra: William Heinemann; New York: Macmillan, 1914 (salgın: II.22–23).
Kitap
Procopius. The Anecdota or Secret History. Çev. H. B. Dewing. Loeb Classical Library 290. Londra: William Heinemann; Cambridge, MA: Harvard University Press, 1935 (imparatorun hastalığı: IV.1).
Kronik
Pseudo-Dionysius of Tel-Mahre. Chronicle (Known Also as the Chronicle of Zuqnin), Part III. Çev. Witold Witakowski. Translated Texts for Historians 22. Liverpool: Liverpool University Press, 1996 (Efesli Yuhanna'nın salgın anlatımı: s. 74–98).
Kitap
Evagrius Scholasticus. The Ecclesiastical History of Evagrius Scholasticus. Çev. Michael Whitby. Translated Texts for Historians 33. Liverpool: Liverpool University Press, 2000 (salgın: IV.29).
Kitap
Little, Lester K. (ed.). Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541–750. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
Makale
Wagner, David M., Jennifer Klunk, Michaela Harbeck vd. “Yersinia pestis and the Plague of Justinian 541–543 AD: A Genomic Analysis.” The Lancet Infectious Diseases 14, sy. 4 (2014): 319–326.
Makale
Mordechai, Lee, Merle Eisenberg, Timothy P. Newfield, Adam Izdebski, Janet E. Kay ve Hendrik Poinar. “The Justinianic Plague: An Inconsequential Pandemic?” Proceedings of the National Academy of Sciences 116, sy. 51 (2019): 25546–25554.
Makale
Sarris, Peter. “New Approaches to the ‘Plague of Justinian’.” Past & Present 254, sy. 1 (2022): 315–346.
Editör notu
Prokopios'un Konstantinopolis için verdiği sayılar (günde beş bin, sonra on bin ve daha fazla ölü) doğrulanamaz; Efesli Yuhanna da benzer büyüklükte sayılar verir. Bazı araştırmacılar bunları abartılı bulur; Peter Sarris ise hıyarcıklı vebayla akciğer vebasının birlikte görüldüğü bir salgında mümkün sayar. Salgının nereden çıktığı da kesin değildir: Prokopios hastalığın Pelusium'da başladığını yazar, Evagrios ise anlatıldığına göre Etiyopya'dan çıktığını söyler; bugünkü araştırmacılar salgının Orta Asya'dan mı Afrika'dan mı yayıldığını tartışır. 541'den 8. yüzyılın ortasına kadar sayılan salgın dalgaları kataloglarda 14 ile 18 arasındadır, 21 dalga sayan araştırmacılar da vardır; sonraki dalgaların çoğu zayıf belgelenmiştir. Toplam ölüm oranı bilinmemektedir. Uzun süre yaygın olan tahminler Geç Roma nüfusunun yüzde 25 ile 60'ı arasında bir kayıptan söz etti. Lee Mordechai, Merle Eisenberg ve arkadaşları 2019'da papirüs, yasa, sikke, yazıt ve polen verilerine dayanarak bu etkinin abartıldığını savundu; Sarris 2022'de bu görüşe karşı çıkarak 540'lardaki yasalarda ve devlet maliyesinde görülen sarsıntıya dikkat çekti. Prokopios, imparatorun öldüğü söylentisini Savaşlar'da değil, Gizli Tarih'te anlatır. Efesli Yuhanna'nın tanıklığı, Zuqnin Kroniği'nde korunan kendi anlatımından gelir. Little, salgın Mısır'a vardığında Yuhanna'nın İskenderiye'deki bir görevi bitirmek üzere olduğunu ve karadan döndüğünü yazar; ama Yuhanna kendi anlatımında salgın gelmeden önce Filistin'de olduğunu söyler, aynı kitapta Michael Morony de onu orada gösterir. Agathias'ın 558 salgınını anlatışı ve Yersin ile Simond'un buluşları Lester K. Little'ın derlediği kitaptaki aktarımlara dayanır.
Yapay zekâ ile yazıldı · kaynaklarla doğrulandı
Bu hikâyenin taslağını yapay zekâ yazdı; yayımlanmadan önce kaynaklarıyla karşılaştırılarak doğrulandı.