Göbeklitepe'nin Dikilitaşları
1994'te bir arkeolog, Şanlıurfa yakınlarında tarla kenarına yığılmış taşların arasında T biçimli bir dikilitaşın başını tanır. Kazılar, avcı-toplayıcıların kurduğu anıtsal yapıları gün ışığına çıkarır. En eskileri MÖ 10. binyıla uzanan bu yapıların dikilitaşları hayvan kabartmalarıyla süslüdür. Yapıların tapınak mı yoksa bir yerleşimin parçası mı olduğu bugün de tartışılır.
Perdeler
- I. PerdeTarla Kenarındaki Taş
- II. PerdeTaş Bedenler
- III. PerdeTapınak mı, Köy mü?
I. Perde · Tarla Kenarındaki Taş
Şanlıurfa'nın on beş kilometre kadar kuzeydoğusunda, Germuş Dağları'nın en yüksek noktasında kırmızımsı bir höyük yükselir. Adı Göbeklitepe'dir.
1963'te İstanbul ve Chicago üniversitelerinin ortak ekibi bölgede yüzey araştırması yaptı. Ekip tepeden üç bine yakın çakmak taşı parçası topladı; ekipten Peter Benedict yeri neolitik diye kaydetti. Ama Benedict'e göre en yüksek iki tümseği küçük mezarlıklar kaplıyordu; oradaki taşlar mezar taşı sanıldı. Tepenin önemi o gün anlaşılmadı.
Alman arkeolog Klaus Schmidt, 1980'lerde Şanlıurfa yöresindeki Nevalı Çori kazısının ekibindeydi. Orada kolları ve elleri işlenmiş, T biçimli dikilitaşlar çıkmıştı. Schmidt, bölgede benzer yerler arıyordu.
1994'te yayınlarda adı geçen neolitik yerleri tek tek dolaştı. Ekimde Schmidt ve yanındakiler bir köyde, yakınlarda çakmak taşıyla dolu bir tepe olup olmadığını sordular. Yaşlı bir adam böyle bir tepe olduğunu söyledi ve yol göstersin diye yanlarına bir çocuk kattı. Schmidt'in anlattığına göre höyüğe yaklaştıkça çıplak kireç taşı düzlüğü parıldamaya başladı: Yer, insan eliyle yontulmuş çakmak taşı yongalarıyla kaplıydı.
Çiftçilerin tarlalardan toplayıp yığdığı taşların arasında biri Schmidt'in dikkatini çekti. Bu, Nevalı Çori'dekilere benzeyen T biçimli bir dikilitaşın başıydı.
Alman Arkeoloji Enstitüsü ile Şanlıurfa Müzesi'nin ortak kazısı 1995'te başladı. O yıl tarla sahiplerinden biri, toprağını taşlardan temizlerken iki büyük dikilitaşın başını çıkarmış, birini balyozla kırmaya başlamıştı. İkna edilip durduruldu. Ertesi yıl kazı o noktaya kaydı ve anıtsal yapıların ilki gün ışığına çıktı.
Kaynakça
Kitap
Schmidt, Klaus. Taş Çağı Avcılarının Gizemli Kutsal Alanı Göbekli Tepe: En Eski Tapınağı Yapanlar. Çev. Rüstem Aslan. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2007 (özgün eser: Sie bauten die ersten Tempel. Das rätselhafte Heiligtum der Steinzeitjäger. Die archäologische Entdeckung am Göbekli Tepe. München: C. H. Beck, 2006).
Makale
Schmidt, Klaus. “Göbekli Tepe, Southeastern Turkey. A Preliminary Report on the 1995–1999 Excavations.” Paléorient 26, sy. 1 (2000): 45–54.
Makale
Schmidt, Klaus. “Zuerst kam der Tempel, dann die Stadt. Vorläufiger Bericht zu den Grabungen am Göbekli Tepe und am Gürcütepe 1995–1999.” Istanbuler Mitteilungen 50 (2000): 5–41.
Makale
Schmidt, Klaus. “Göbekli Tepe – the Stone Age Sanctuaries. New Results of Ongoing Excavations with a Special Focus on Sculptures and High Reliefs.” Documenta Praehistorica 37 (2010): 239–256.
Makale
Dietrich, Oliver. “Göbekli Tepe – The First 20 Years of Research. Part 1: A (Re-)Discovery (1994–1996).” The Tepe Telegrams (Alman Arkeoloji Enstitüsü Göbekli Tepe Araştırma Projesi blogu), 2 Haziran 2016.
Makale
Dietrich, Laura, Julia Meister, Oliver Dietrich, Jens Notroff, Janika Kiep, Julia Heeb, André Beuger ve Brigitta Schütt. “Cereal Processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, Southeastern Turkey.” PLOS ONE 14, sy. 5 (2019): e0215214.
Makale
Clare, Lee. “Göbekli Tepe, Turkey. A Brief Summary of Research at a New World Heritage Site (2015–2019).” e-Forschungsberichte des Deutschen Archäologischen Instituts 2020, sy. 2: 81–88.
Editör notu
Göbeklitepe sık sık “dünyanın en eski tapınağı” diye anılır. Bu nitelendirme Klaus Schmidt'in yorumuna dayanır; Schmidt'in 2000'de Istanbuler Mitteilungen dergisinde yayımlanan bir kazı raporunun başlığı “Önce tapınak geldi, sonra şehir” anlamına gelir. Kazı ekibinden Lee Clare 2020'de bu imajı arkeologların kendilerinin yaydığını, 2015–2019 bulgularının (konut olarak yorumlanan yapılar, yağmur suyu toplama izleri, büyük yapıların uzun ve çok evreli kullanımı) salt tapınak yorumunu zayıflattığını yazar. Yapıların işlevi bugün de tartışmalıdır. Bilerek mi gömüldükleri (Schmidt), yoksa içlerini dolduran molozun yukarıdaki yamaçlardan kayan yerleşim artıkları mı olduğu (Clare) da tartışılır. Kapaktaki MÖ 9600, Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem'in başlangıcı için kullanılan yaklaşık bir tarihtir; Schmidt en eski yapıları MÖ 10. binyıla tarihler, Clare alanın kullanımı için yaklaşık MÖ 9500–8000'i verir. 1963 ekibinin tepedeki taşları mezar taşı sandığı ve tarla sahibinin 1995'te dikilitaş başlarından birini kırmaya başladığı bilgisi, kazı ekibinden Oliver Dietrich'in kazı tarihçesine dayanır. T biçimli dikilitaşlar Göbeklitepe'ye özgü değildir: Nevalı Çori'dekiler daha önce, 1980'lerde bulunmuştu; ama Nevalı Çori, Göbeklitepe'nin en eski yapılarından daha geç bir döneme aittir. D yapısındaki peştamalların tilki postu olduğu Schmidt'in tanımıdır.
Yapay zekâ ile yazıldı · kaynaklarla doğrulandı
Bu hikâyenin taslağını yapay zekâ yazdı; yayımlanmadan önce kaynaklarıyla karşılaştırılarak doğrulandı.