Çanakkale Muharebeleri
1915'te İngiliz ve Fransız donanması Çanakkale Boğazı'nı zorlar; 18 Mart'ta zırhlılar, Nusret'in Erenköy Koyu'na döktüğü mayınlara çarpar. 25 Nisan'da Gelibolu Yarımadası'na çıkarma yapılır; Arıburnu'nda Anzaklar, Yarbay Mustafa Kemal komutasındaki 19. Tümen'le karşılaşır. Ağustostaki büyük taarruz da Conkbayırı'nda ve Anafartalar'da durdurulur; İtilaf kuvvetleri 19–20 Aralık gecesi Arıburnu ile Anafartalar'dan, 8–9 Ocak 1916 gecesi de Seddülbahir'den çekilir.
Perdeler
- I. PerdeKaranlık Liman
- II. PerdeArıburnu'nda Bir Sabah
- III. PerdeAnafartalar'dan Tahliyeye
I. Perde · Karanlık Liman
1914 sonbaharında Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı'na girdi. 3 Kasım 1914'te İngiliz ve Fransız gemileri, Çanakkale Boğazı'nın girişindeki tabyaları topa tuttu.
Ocak 1915'te Londra'da büyük bir plan yapıldı: Donanma Boğaz'ı zorlayacak, İstanbul'a ulaşacak ve müttefik Rusya'ya bir yol açacaktı. Şubat 1915'te giriş tabyaları yeniden bombalandı. Mayın tarama gemileri Boğaz'ın içine sokulmaya çalıştı, ama her seferinde kıyıdaki bataryaların ateşiyle karşılaştı.
7 Mart'ı 8 Mart'a bağlayan gece, Nusret adlı küçük bir mayın gemisi karanlıkta yola çıktı. Komutanı Hakkı Bey'di; mayın grubunun komutanı Nazmi Bey de gemideydi. Nusret, Erenköy Koyu'nda Karanlık Liman denen yere yirmi altı mayın döktü. İngiliz ve Fransız gemileri, bombardımanlarda bu koyda dönüş yapıyordu. Mayınlar, Boğaz'ı enine kesen öteki hatlar gibi değil, kıyıya paralel dizilmişti.
18 Mart sabahı Amiral de Robeck komutasındaki İngiliz ve Fransız zırhlıları Boğaz'a girdi. Saatlerce kıyıdaki tabyalarla karşılıklı ateş ettiler. Öğleden sonra geri dönmek üzere manevra yapan Fransız zırhlısı Bouvet bir mayına çarptı ve birkaç dakika içinde battı. Yüzlerce denizci onunla birlikte sulara gömüldü.
Ardından İngiliz muharebe kruvazörü Inflexible ile zırhlı Irresistible da mayınlara çarptı; Inflexible güçlükle Boğaz'dan çıkabildi. Amiral de Robeck filosunu geri çekerken Ocean da bir mayına çarptı. Irresistible ile Ocean'ın mürettebatının çoğu kurtarıldı; terk edilen iki zırhlı gece Boğaz'ın sularında kayboldu.
Donanma bir daha Boğaz'ı zorlamadı. Artık sıra karaya asker çıkarmaya gelmişti.
Kaynakça
Makale
Kurşun, Zekeriya. “Çanakkale Muharebeleri.” TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 8, s. 205–208. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1993.
Makale
Taşkıran, Cemalettin. “18 Mart Çanakkale Deniz Savaşı.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 25, sy. 73 (Mart 2009): 25–38.
Makale
Ünalp, F. Rezzan. “Çanakkale Muharebeleri ve Mustafa Kemal.” Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 13, sy. 18 (Bahar 2015): 37–64.
Kitap
Mustafa Kemal [Atatürk]. Arıburnu Muharebeleri Raporu. Yay. haz. Uluğ İğdemir. 3. baskı. Türk Tarih Kurumu Yayınları XVI. Seri, sy. 8. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1990 (ilk baskı 1968).
Kitap
Mustafa Kemal [Atatürk]. Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe. Yay. haz. Uluğ İğdemir. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1962 (ilk yayın: İğdemir, Uluğ. “Atatürk'ün Anafartalar Muharebelerine Ait Hatıraları.” Belleten 7, sy. 28, Ekim 1943, s. 1–88).
Kitap
Ruşen Eşref [Ünaydın]. Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülâkat. 2. basılış. İstanbul: Devlet Matbaası, 1930 (ilk yayın: Yeni Mecmua, Çanakkale Nüsha-i Fevkalâdesi, İstanbul, 1918).
Arşiv belgesi
De Robeck, J. M. “Report of Operations Carried Out by the Allied British and French Fleets off the Dardanelles on March 17 and 18, 1915” (26 Mart 1915 tarihli yazısıyla). Supplement to the London Gazette, sy. 31322, 2 Mayıs 1919, s. 5501–5504.
Editör notu
Nusret'in mayınları çoğu kaynakta 7'yi 8 Mart'a bağlayan geceye tarihlenir; TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 1993 tarihli maddesi ise Karanlık Liman'ın 17 Mart akşamı mayınlandığını yazar. Mayın sayısı Türk kaynaklarında 26'dır; Ünalp'in aktardığı İngiliz resmî tarihçisi Aspinall-Oglander ise yirmi mayından söz eder. Bouvet'yle birlikte ölen denizcilerin sayısı da farklı verilir: Ünalp 603 der, Taşkıran geminin 640–700 kadar mürettebatından yalnızca 5 subayla 51 erin kurtarıldığını yazar. Mustafa Kemal'in komutanlara taarruzu değil ölmeyi emrettiği sözü, 25 Nisan'da tutulmuş bir kayda değil, onun 1918'de Ruşen Eşref'e verdiği mülakata dayanır; mülakat önce aynı yıl Yeni Mecmua'nın Çanakkale özel sayısında, 1930'da da kitap olarak yayımlandı. Askerlerin süngü takıp yere yattığı an ile 10 Ağustos'ta saatine çarpan şarapnel parçası da Mustafa Kemal'in kendi anlatımlarından bilinir. Arıburnu ve Anafartalar'dan son çekiliş iki gecede yapıldı: Ünalp 18–19 Aralık'ı, TDV İslâm Ansiklopedisi 19'u 20 Aralık'a bağlayan geceyi anar; son askerler 20 Aralık'ta sabaha karşı ayrıldı. Kayıp sayıları tartışmalıdır; kaynaklar ölüleri, yaralıları, hastaları, esirleri ve kaybolanları farklı biçimlerde sayar. TDV İslâm Ansiklopedisi, Türk kayıplarına ilişkin tahminlerin 190.000 ile 350.000 arasında değiştiğini ve yalnızca İngiliz kuvvetlerinin toplam kaybının 213.980 kişiyi bulduğunu yazar.
Yapay zekâ ile yazıldı · kaynaklarla doğrulandı
Bu hikâyenin taslağını yapay zekâ yazdı; yayımlanmadan önce kaynaklarıyla karşılaştırılarak doğrulandı.